Roofkunst terug naar huis?

25/10/2020 22:33 – Van onze redactie

Diorama van Gerrit Schouten.  
PARAMARIBO – Momenteel is de teruggave van de ‘roofkunst’ die zich in Nederlandse musea bevindt, prominent in het nieuws. Het gaat over voorwerpen, die teruggegeven zouden moeten worden aan de landen van herkomst. In Suriname wordt de discussie langs twee sporen gevoerd, want indien de kunst terugkomt naar huis, hoe goed kunnen we die preserveren?
In Nederland is medio oktober 2020 het rapport ‘Koloniale collecties en erkenning van onrecht’ verschenen van de adviescommissie onder voorzitterschap van Lilian GonçalvesHo Kang You. Deze advocate heeft zich – na de decembermoorden – vooral gespecialiseerd in zaken betreffende mensenrechten en was onder andere voorzitter van Amnesty International. Gonçalves-Ho Kang You weet dus met gevoelige zaken om te gaan. Nadat bepaalde objecten soms eeuwenlang in depotcollecties van Nederlandse musea zijn beheerd, is er nu discussie over teruggave aan de landen van herkomst. Vaak ex-koloniale gebieden.

Wat is roofkunst?
Het begrip roofkunst staat nauwkeurig omschreven in het rapport. Dit is gedaan om te voorkomen dat er getouwtrek ontstaat over belangrijke objecten, waaruit rechtszaken kunnen voortvloeien. Met die wetenschap is het noodzaak om gedetailleerde en allesomvattende omschrijvingen te hanteren van relevante begrippen. En daar wordt dan beleid op gemaakt.
Een citaat uit het rapport, zodat ook hier geen verwarring kan ontstaan: ‘Als inzet voor deze gezamenlijke beleidsontwikkeling adviseert de commissie om richting de landen waar Nederland koloniaal gezag uitoefende, de bereidheid uit te spreken tot een onvoorwaardelijke teruggave van alle cultuurgoederen waarvan met een redelijke mate van zekerheid kan worden aangetoond dat de herkomstlanden deze indertijd onvrijwillig zijn kwijtgeraakt en die vervolgens in bezit van de Nederlandse staat zijn gekomen. Dit vanzelfsprekend voor zover het land van herkomst deze teruggave ook wenst.’
Het rapport is een uitgebreid, prettig leesbaar stuk met veel achtergrondinformatie, en bij nader inzien gaat het niet alleen over roofkunst. Ook het culturele belang van de objecten, en daarbij de omstandigheden in het land van herkomst spelen mee in de besluitneming over teruggave.

Internationale bewegingen
De discussie is niet a priori iets tussen Nederland en zijn voormalige koloniën. Teruggaaf is geen zaak van nu, of van hier. Al lang staat een groep Griekse beelden van de Acropolis ter discussie. In 1816 heeft het British Museum deze ‘Elgin Marbles’ aangekocht van Lord Elgin. Om de zaak voor de Grieken te bepleiten was Amal Cloony aangetrokken. De overheid nam in 2015 haar advies om een rechtszaak te beginnen tegen de Engelse overheid, echter niet over. Ook speelt de oude discussie met Frankrijk, waar in het Louvre veel roofkunst is opgeslagen. Twee jaar geleden beloofde president Emmanuel Macron dat 26 geroofde schatten permanent zouden worden geretourneerd aan het Afrikaanse Benin.
In Frankrijk werd toen een rapport opgemaakt over teruggave van roofkunst. Dit zond schokgolven door de internationale museumwereld. Inmiddels is men meer gewend aan het idee, en zijn de reacties een stuk genuanceerder. De druk vanuit de niet-westerse gemeenschap neemt ook toe, zoals bleek uit de actie van Franse activisten, onder wie Mwazulu Diyabanza. Zij wandelden op 10 september het Afrikamuseum te Berg en Dal binnen en liepen er met een antiek Afrikaans beeld uit. Een symbolische actie, met een ietwat lachwekkende afloop. Op sociale media zien we hoe Diyanbaza wordt gearresteerd en een ijverige politieagente roept dat hij zich rustig moet houden en zijn armen spreiden, terwijl hij haar overduidelijk niet verstaat. Later bleek dat hij in Frankijk terecht moet staan voor een eender vergrijp.

Cultuur van wie?
Ook de discussie over wiens cultuur het eigenlijk is, speelt een rol. Een voorloper in dat debat is Kwame Anthony Appiah, docent van gemengde GhaneesEngelse oorsprong, verbonden aan de Amerikaanse Princeton Universiteit. Hij is weinig bekend in Suriname, jammer genoeg, want hij heeft heldere ideeën over cultuur gerelateerde zaken. Hij zoekt naar gezamenlijke kenmerken van het mens-zijn en het verband met culturele claims. Moeten we vanuit de herkomst van objecten anderen uitsluiten, en zeker als dat over nationale grenzen heen gaat? Hij staat een wereldwijde uitwisseling van kennis en culturele producten voor. In zijn artikel ‘Who’s culture is it’ haalt Appiah voorbeelden aan van omstreden erfgoed. Het denken over grote internationale verzamelaars is niet langer positief, ze zijn nu handelaren in gestolen goed. En de grote musea, eens behoeders van culturele topstukken, zijn nu bunkers van plundering.

Relevantie voor Suriname
Suriname is van 1651 tot 1975 een kolonie van Nederland geweest en zou daarom ook in aanmerking komen voor teruggave van cultureel erfgoed. De discussie hierover loopt langs twee lijnen. De eerste is, dat er aan de gestelde voorwaarden moet worden voldaan. Nina Jurna rapporteerde voor de NOS en het NRC en vroeg Roseline Daan, nieuwbakken directeur van het directoraat Cultuur van het ministerie van Onderwijs en Cultuur, om … ………… (DWT)


Lees verder

Bron: De Ware Tijd Suriname