Historische zege en spanningen op Zuid-Amerikaans continent

Lula’s derde presidentiële termijn
Luiz Inácio Lula da Silva (in de volksmond ‘Lula’) verzekerde zich op 30 oktober 2022 met 50,9 procent van de stemmen van zijn derde presidentiële termijn plus een historische overwinning op het Zuid-Amerikaanse continent. Hoewel hij met een nipt verschil de zittende rechts-populistische Jair Bolsonaro versloeg, is dit niet alleen ongekend voor Brazilië, maar voor geheel Zuid- en Midden-Amerika.
Tekst Jack MenkeBeeld Getty Images/nowheadline.com
Met deze verkiezingsoverwinning worden de vijf naties met de grootste economieën van dit continent namelijk voor het eerst door progressieve presidenten geregeerd. Lula (Brazilie) voegt zich bij Gustavo Petro (Colombia), Andrés López Obrador (Mexico), Alberto Fernández (Argentinië) en Gabriel Boric (Chili). Verwijzend naar het vijf jaar geleden door tegenstanders tegen hem opgezette juridische proces over corruptie zei hij in zijn overwinningsspeech: “Ze wilden mij levend begraven, maar hier sta ik”.
Geopolitieke overgang

Brazilië zal onder Lula, die op 1 januari 2023 het roer van Bolsonaro moet overnemen, een nieuwe balans in de regionale politieke verhoudingen teweegbrengen

Brazilië zal onder Lula, die op 1 januari 2023 het roer van Bolsonaro moet overnemen, een nieuwe balans in de regionale politieke verhoudingen teweegbrengen. Zijn overwinning voltrekt zich in een periode van diverse progressieve regeringen op het Zuid-Amerikaanse continent. De verwachting is dat dit progressieve blok met het leiderschap van Lula op de regionale en internationale kaart zal worden versterkt. Maar dit nieuwe regiem zal eerst een manier van politiekvoering moeten bedenken te midden van de internationale polarisatie tussen rechts-populisme en centrumlinkse politiek.
Het eerste tijdperk van de Arbeiderspartij onder Lula eindigde in 2016 met het afzetten van president Dilma Roussef (zijn opvolgster) die werd geplaagd door corruptieschandalen van toppers in de partij. Lula moest 580 dagen in de gevangenis doorbrengen voor inmiddels ongedaan gemaakte veroordelingen. Terwijl de toenmalige Amerikaanse president Barack Obama hem aanduidde als “de populairste politicus op aarde” en hij bovenaan de lijsten stond van de meest invloedrijke leiders, was hij één van de trekkers van het belangrijke Brics-economische blok met Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika.
De in 2016 gemaakte film over zijn leven, ‘Lula, o filho do Brasil’ (‘Lula, de zoon van Brazilië’), spreekt boekdelen. Hij wil als 39ste Braziliaanse president de internationale erkenning van zijn twee eerdere presidentschappen (2003-2010) in zijn derde termijn bekronen. Lula stelt nationaal een strijd voor van gelijkheid en rechtvaardigheid en wil internationaal Brazilië herintegreren in het wereldgebeuren. Dit als reactie op het rechts-populisme van de huidige president Bolsonaro en diens buitenlandse politiek waarmee het land zich in zekere mate internationaal isoleerde.
Uitdagingen en ongelijkheid
Lula werd in zijn ambtstermijnen van 2003-2010 geroemd om zijn ‘Bolsa Familia’, een sociaal en economisch herverdelingsprogramma, waarmee hij ongeveer twintig miljoen Brazilianen met een slechte leefsituatie uit de armoede haalde. Dit maakte hem bijzonder populair bij de armere Brazilianen en hij werd door meer dan 80 procent van de bevolking positief beoordeeld als president.
Echter, bij het aanvaarden van zijn derde ambtstermijn moet Lula rekenen op grote economische en politieke uitdagingen, die verschillen van zijn twee eerdere ambtstermijnen, toen Brazilië economisch een opleving doormaakte. Anno 2022 leven veel meer Brazilianen in diepe armoede en is de kloof tussen rijk en arm enorm toegenomen.
De vraag is of hij de torenhoge economische ambities die hij een week terug in een open brief schreef aan de Braziliaanse bevolking zal kunnen waarmaken. Het gaat onder meer om verhoging van het minimumloon, vergroten van betaalbaar wonen, elektriciteit en water voorzieningen in afgelegen dorpen en verbetering van het openbaar vervoer. Immers, de wereldeconomie ziet er met een mogelijk ernstige recessie niet gunstig uit, de grondstoffenboom is achter de rug en de energieprijzen zijn sterk gestegen.
In Brazilië vallen de economische, sociale en etnische verschillen samen met de geografische scheidslijnen: de meeste zuidelijke staten zijn rijker en hebben met een groter aandeel van lichtgekleurde en blanke Brazilianen een meerderheid van kiezers die pro-Bolsonaro hebben gestemd. Daarentegen heeft de Arbeiderspartij van Lula vooral in de noordoostelijke staten (zoals Para, Ceara, Pernambuco en Bahia) een grote aanhang.
Terwijl Bolsonaro met zeer conservatieve ideeën over abortus en homoseksualiteit, vrouwen en etnische minderheden (inheemsen en donkergekleurden) een breed draagvlak heeft onder de rijke lichtgekleurden, breekt Lula een lans voor etnische minderheden en armen. Zo heeft hij in het vooruitzicht gesteld een ministerie van inheemsen in het leven te roepen en wil hij tevens het politiek gepolariseerd Brazilië verenigen.
Wat betreft milieu en klimaat is de overwinning van Lula voor veel wereldleiders een opluchting. Immers, president Bolsonaro lapte maatregelen voor bescherming en behoud van het Amazonebos aan zijn laars. Zo verminderde hij de financiering van wetenschappelijk onderzoek voor bescherming van het Amazonewoud en werden land rights van de inheemse volken teruggedraaid. Hierdoor kregen illegale houtkappers en de agro-industrie vrij spel en werd tussen augustus 2019 en juli 2021 meer dan 8,4 miljoen hectare bos kaal gekapt.
Machtsoverdracht
Luiz Inácio Lula da Silva (l) tegenover Jair Bolsonaro tijdens het verkiezingsdebat van 16 oktober.In de verkiezingscampagne had Bolsonaro gezegd dat als hij de verkiezing zou verliezen er sprake zou zijn geweest van fraude. Het was maar de grote vraag of Bolsonaro (‘The Trump of the Tropics’) zijn verlies zou accepteren. Verwacht werd dat hij in de voetsporen van Donald Trump de overwinning van Lula niet zou erkennen en dat er meer spanningen zouden komen en zelfs geweld zou uitbreken in het sterk gepolariseerde Brazilië.
Een dag na de verkiezingsuitslag n er protesten in diverse staten waarbij vooral truckchauffeurs, fanatieke aanhangers van Bolsonaro’s rechts-populisme, snelwegen blokkeren. Er werd zelfs opgeroepen tot het plegen van een militaire staatsgreep. Dinsdag maakte de stafchef van Bolsonaro bekend dat deze akkoord gaat met de machtsoverdracht, wat later werd bevestigd door het Hooggerechtshof.
Brazilië en Suriname

Vanaf de onafhankelijkheid in 1975 is het Suriname niet gelukt doordachte en resultaatgerichte buitenlandse diplomatieke, culturele en economische lijnen met Brazilië uit te zetten

Indien Lula de protestgolven overleeft, zal Brazilië met 216 miljoen inwoners en zijn enorm economisch en geopolitiek gewicht een ander stempel drukken op het totale continent en mogelijk ook op Suriname en Guyana, de twee kleinste, onafhankelijke noordelijke staten. Brazilië heeft een belangrijke landbouw-, mijnbouw-, productie- en dienstensector en in feite is deze economie groter dan …